PETER: LEVENSLANG IS SOMS EEN GERUSTSTELLING…

Moet levenslang echt levenslang zijn, of moet de celdeur van langgestraften om psychologische redenen altijd op een kiertje blijven staan, zodat er perspectief blijft om voor te leven? Die vraag leidde de afgelopen weken tot de nodige discussie, vooral ook omdat er steeds meer tot levenslang veroordeelde gedetineerden bij komen.

- TEGENSTANDERS EN VOORSTANDERS -

Tegenstanders van ‘levenslang’ zeggen dat deze straf onmenselijk is en een soort van verkapte doodstraf. Mensen zonder enig vooruitzicht de rest van hun leven opsluiten vinden zij in strijd met de normen en waarden van onze tijd. Voorstanders van de straf stellen onder meer dat slachtoffers en nabestaanden ook vaak levenslang hebben en dat als een rechter meent dat een verdachte zicht op terugkeer in de maatschappij moet hebben, hij wel een lagere straf oplegt en er dus geen enkele reden is om het levenslang af te schaffen.

- NIET VEEL EFFECT -

Er is mij de laatste dagen vaak gevraagd wat ik er van vind. Laat ik om te beginnen zeggen dat ik vind dat van lange gevangenisstraffen niet de werking uitgaat die de gemiddelde krantenlezer er vaak van verwacht. Veroordeelden worden geen betere mensen in de bajes, wel slechter. En dat lange(re) gevangenisstraffen een preventieve werking hebben is nog nooit echt bewezen. Integendeel, er zijn ook aanwijzingen dat zware of lange gevangenisstraffen een verhardende werking in de criminaliteit hebben. In staten waar de doodstraf wordt gehanteerd zijn de misdaadcijfers vaak hoger dan in staten waar dit niet het geval is. Nu kun je zeggen dat ze zonder die doodstraf nog veel hoger zouden zijn, maar dat waag ik te betwijfelen.

- ‘BAJESMAF’ -

Ik ben veel in gevangenissen in binnen- en buitenland geweest, heb met veel gedetineerden gesproken en heb ook de literatuur hierover gevolgd. Uit die ervaringen en die literatuur komt naar voren dat een gevangenisstraf hooguit een jaar een zinvolle werking heeft. Daarna verliest de gedetineerde de relatie tussen zijn straf en het door hem gepleegde delict uit het oog. Heel vaak worden gedetineerden die langer zitten ook ‘bajesmaf’. Opsluiting, beneming van vrijheid, eist een bepaalde tol en leidt tot vormen van (contact)gestoordheid en hopitaliseringsgedrag. Ik heb dit dikwijls bij langgestraften gesignaleerd. Iedereen die regelmatig in de gevangenis komt of werkt, kent dit fenomeen.

- VERGELDING -

Het feit dat een celstraf maar een beperkte periode zinvol is en dat gedetineerden ‘bajesmaf’ worden, is op zich natuurlijk geen reden om voortaan straffen maar te minimaliseren, maar het kan geen kwaad als een rechter zich hier rekenschap van geeft. Maar straffen worden niet alleen opgelegd om de dader weer op het goede spoor te zetten, maar ook als een vorm van vergelding voor de slachtoffers en de nabestaanden (Lees: de maatschappij) en dan kan zo’n straf wel eens langer uitpakken dan voor het dader-individu misschien zinvol is. Er zijn maar weinig mensen die dit uitgangspunt bekritiseren en terecht.

- TWAALF JAAR LANG OF KORT? -

Niettemin vind ik wel eens dat mensen te achteloos over een lange gevangenisstraf praten in Nederland, terwijl ze zelf nog nooit in een penitentiaire inrichting zijn geweest. Toen Volkert van der G. tot achttien jaar cel werd veroordeeld voor de moord op Pim Fortuyn snoof half Nederland verontwaardigd dat dit niets voorstelde, omdat hij ’na twaalf jaar al weer vrij zou zijn’. In een column stelde ik toen dat dit wel iets al te makkelijk werd gezegd. Ik schreef er toen dit over:

Twaalf jaar daadwerkelijk zitten is ook weer niet zo’n peulenschilletje als veel mensen denken. Dat is vier-dui-zend-drie-hon-derd-en-tach-tig dagen, waarin je niet of nauwelijks zeggenschap over jezelf hebt. Zes-hon-derd-vier-en-twin-tig weken lang. Weet u nog wat u de afgelopen twaalf jaar allemaal hebt gedaan? Waar u op vakantie bent geweest? Kunt u opnoemen wie er landskampioen werden of de Champions League wonnen? Wedden van niet? Ga ook eens na hoe vaak u de afgelopen twaalf jaar seks heeft gehad en dronken bent geweest. Hoe vaak u bent verhuisd of van baan veranderd. Wat u twaalf keer met de kerstdagen en oud en nieuw heeft gedaan. Twaalf jaar lijkt misschien niet veel, maar is feitelijk onoverzienbaar lang. In twaalf jaar doorlopen je kinderen de gehele lagere school en de middelbare school. Het zijn vierduizenddriehonderdentachtig dagen waarin je wordt gecommandeerd. Het zijn vierduizenddriehonderdentachtig dagen waarin je vrouw en kind – die onschuldig waren – vele vernederingen moeten slikken als ze één keer per week een uurtje op bezoek komen’.

- LEVENSLANG EEN GERUSTSTELLING… -

Dat gezegd hebbende, nu terug naar de vraag of levenslang nu een gerechtvaardigde straf is of niet.

Dan zeg ik, ondanks al het relativerende wat ik hierboven allemaal heb geschreven: ja, we moeten de mogelijkheid houden om mensen tot levenslang te veroordelen, zodat we er op kunnen vertrouwen dat ze nooit, maar dan ook nooit meer los komen. Een levenslange gevangenisstraf moet terughoudend worden opgelegd, maar er zijn gevallen van gewelddadige, gestoorde delinquenten – ongeneeslijke recidivisten – waarbij we niet wakker moeten liggen over de effecten van het vastzitten, maar meer van de gevolgen dat ze mogelijk nog een keer vrijkomen. In die gevallen is een levenslange gevangenisstraf een geruststelling.

Peter R. de Vries

De in Nederland tot levenslang veroordeelden zijn hier te vinden