HOE DE MEDIA MET EEN WERELDSCOOP OMGAAN…

Met dertig jaar ervaring als misdaadverslaggever heb ik een aardig beeld gekregen van de journalistieke mechanismen die in werking treden als je toevallig een keer een echte scoop hebt, zoals de bekentenissen van Joran van der Sloot. De manier waarop de pers daarover bericht voltrekt zich meestal volgens een vast, herkenbaar patroon.

‘EEN BOTJE, EEN KLUIFJE, ALSJEBLIEFT!’

Op het moment dat je zulk nieuws aankondigt – maar de uitzending zelf moet nog komen – beginnen de collega’s van andere media, die dus eigenlijk je concurrenten zijn, te bellen, alsof je altijd hun beste vriend bent geweest. Het is het startschot voor het gebedel om nieuws. Of je alsjeblieft vast een tipje van de sluier kan oplichten, hen misschien een ‘klein primeurtje’ kan geven. Collega Ton van Dijk verwoordde dat proces onlangs in een email naar mij treffend: ‘Het gehengel der collegae om een snippertje nieuws, om een botje, een kluifje, alsjeblieft!’. Zo is het ook exact gegaan.

Als de uitzending dan is geweest loopt men de deur plat en word je ook nog steeds ‘van harte’ gefeliciteerd met het succes, maar in het interview zelf is de vraagstelling ineens kritisch(er), om na afloop met een vriendschappelijke schouderklop te zeggen: ‘Ja, je begrijpt wel dat ik voor de vorm ook even tegenwicht moest bieden, toch?’.

Maar dan komt de fase dat je niet overal kunt zitten, niet aan elk verzoek kunt voldoen en niet iedereen te woord kunt staan. Dat is het moment waarop de reporter zich wendt tot de zogenaamde deskundigen, balorige advocaten en allerhande al dan niet verstrooide strafrechtdeskundigen, die vaak feitelijk verbijsterend slecht geïnformeerd zijn, maar dat door ferme – lees: vaak onjuiste – uitspraken goed weten te camoufleren. Ze weten intuïtief dat er pittige quotes worden verwacht, want voor hen natuurlijk tien anderen.

AFGUNST EN GEMAKZUCHT

Na een dag of twee, drie braaf achter de affaire te hebben aangelopen worden de meeste journalisten dat zat en beginnen om zich heen te kijken of zij niet zelf wat nieuws kunnen maken in de affaire, waarmee ze toch even in de warme gloed van de scoop kunnen staan. Dat is in de praktijk bijna altijd iets wat afbreuk doet aan het verhaal. Per slot van rekening is afgunst – naast gemakzucht – de best ontwikkelde karaktereigenschap van de meeste journalisten.
Gevolg is dat hoofdverdachte Joran van der Sloot, de man die op tape bekent dat Natalee in zijn armen is doodgegaan, waarna hij haar in de oceaan heeft laten dumpen, een soort van underdog wordt, terwijl undercover Patrick van der Eem door een aantal media op de grill wordt gelegd.

KOORKNAAP OF MAN VAN DE STRAAT

De Panorama en de Nieuwe Revu komen deze week met coverstory’s over ‘het verleden’ van Patrick van der Eem. Nu had Van der Eem daar zelf al helemaal niet zo geheimzinnig over gedaan. In mijn programma, maar ook in andere media (bijvoorbeeld Pauw & Witteman) heeft hij toegegeven in het verleden veroordeeld te zijn voor drugsbezit (heroïne) en alle randverschijnselen die daarbij horen. Inmiddels heeft hij al jaren een eigen bedrijf en dateert zijn laatste veroordeling van lang geleden, maar Van der Eem zal nu niet van zichzelf zeggen dat hij een koorknaap is. Sterker nog, hij noemt zich ‘een man van de straat’ en dat was nu juist één van de redenen waarom Joran graag in zijn gezelschap vertoefde. De legendarische Amsterdamse oud-commissaris Gerard Toorenaar zei mij al toen ik zijn memoires schreef: ‘Boeven vang je niet met de dominee of de pastoor’. Met zijn verleden kon Patrick die rol goed spelen.

Niettemin doen de bladen nu alsof zij een spectaculaire onthulling doen met dit verleden. Panorama op de cover: ‘Het drugsverleden van Patrick van der Eem – ‘Hij dealde heroïne en snoof coke’) . Nieuwe Revu op de cover: ‘Het viessse verleden van Patrick van der Eem. Drugshandel, vechtpartijen, inbraken’. Terwijl uit het verhaal blijkt dat hij voor die inbraken nooit is aangeklaagd, laat staan veroordeeld, maar dat terzijde.

PATRICK OP DE GRILL, JORAN VRIJUIT?

De vraag is: doet het verleden van Patrick er iets toe of zouden de media zich beter eens op het verleden van Joran kunnen richten? Waarom wordt Patrick op de grill gelegd en slikt men alle smoezen van Joran over zijn bekentenissen? Het lijkt een beetje de omgekeerde wereld. Patrick wordt niet gezocht. Hij is niet voortvluchtig. Er staat geen straf tegen hem open. Hij wordt niet van misdaden verdacht. Hij heeft slechts geprobeerd – en met succes! – de verdwijning van Natalee Holloway op te helderen door Joran zijn aandeel te laten bekennen.

Is het verleden dan misschien belangrijk om de betrouwbaarheid van Van der Eem te toetsen? Dat zou kunnen spelen als Van der Eem alleen maar een verklaring-van-horen-zeggen tegen Joran van der Sloot had afgelegd. Dan wil je natuurlijk weten: spreekt deze man wel de waarheid of liegt of overdrijft hij misschien? Maar ja, dat is in deze zaak niet aan de orde, nu drie camera’s precies hebben vastgelegd wat Joran zélf heeft gezegd. Al was Van der Eem de grootste cokesnuiver van het westelijk halfrond, een oplichter van het kaliber van Heer Olivier, een grotere fantast dan de Baron von Münchhausen of een beruchtere brandkastenkraker dan Aage M., dan nog is het Joran die zélf zegt dat Natalee in zijn armen is doodgegaan en dat hij vervolgens de halve wereld daarover heeft voorgelogen.

JOURNALISTIEK UIT DUCKSTAD

Wie vervolgens de moeite neemt om de verhalen in Panorama en Nieuwe Revu te lezen, stuit op onderzoeksjournalistiek uit Duckstad. In hun haast Van der Eem af te branden kon kennelijk niemand worden gevonden die daar met naam en toenaam over wilde verklaren. Meestal is dat een veeg teken, wat veel zegt over het waarheidsgehalte, maar de bladen hebben zich daar in hun verkoopverlangen niet door laten weerhouden. In het hele Panorama-verhaal worden uitsluitend anonieme bronnen opgevoerd: Een ‘voormalig onderwereldfiguur’ en ‘zegslieden die anoniem willen blijven’ vormen de enige sprekers in het verhaal. Het is waarschijnlijk de voormalige onderwereldfiguur die in al de verhalen van deze verslaggever wordt opgevoerd en waarvan we maar moeten geloven dat hij werkelijk bestaat.

TEMEIERS EN GEWONE WIJVEN

En wat zeggen deze anonieme bronnen onder meer? Houdt u vast: ‘Patrick was ook een liefhebber van orgies op hotelkamers, waar temeiers en gewone wijven werden uitgewoond door hem en zijn vriendjes’. Ik zie het de investigative reporter van Panorama gretig opschrijven, terwijl het kwijl hem uit de mond loopt. Wat er trouwens precies bedoeld wordt met ‘gewone wijven’ mag Joost weten, of is dat hoe mannenblad Panorama vrouwen pleegt te betitelen? Opvallend is ook dat de liefde bedrijven in zo’n verhaal, dat Van der Eem als een onbetrouwbare schurk moet neerzetten dan meteen uitwonen heet. En dit alles uiteraard zonder één regel wederhoor. Want stel je voor dat Van der Eem iets tegenspreekt of ontkracht. Maar de kernvraag is en blijft natuurlijk: zegt het feit dat Patrick in het verleden wel eens voor drugsbezit/handel is veroordeeld en kennelijk een vrouwenliefhebber is iets over de bekentenissen van Joran?

13 ANONIEME BRONNEN

Nieuwe Revu maakt het zo mogelijk nog bonter (maar biedt wel een kadertje wederhoor). De reporters hebben er eens flink aan getrokken en brouwen een verhaal van in totaal zes pagina’s. Zeg niet dat ze bij dit blad over één nacht ijs gaan. En wie zijn daar de betrouwbare bronnen? Ik som ze even voor u op:

1. Een ‘vroegere buurman’
2. Een ‘heer die een ommetje maakt’
3. Een ‘echtpaar dat ons in de deuropening te woord staat’
4. De voormalige ‘overbuurman’
5. Een ‘andere wijkbewoner’
6. Een ‘vrouw die haar hondje uitlaat’
7. Een ‘voormalig uitsmijter’
8. Een ‘buurvrouw’
9. Een ‘andere voormalige zakenrelatie’
10. Een ‘intimus van de familie’
11. Een ‘jeugdvriend’
12. ‘Iemand die slechts op basis van anonimiteit wil praten’
13. Een ‘informant’

Nou, dat is Nieuwe Revu journalistiek in optima forma! En dan heeft men de ‘altijd goed ingevoerde taxichauffeur’ en de ‘immer welingelichte dorpskapper’ waarschijnlijk nog achter de hand gehouden.

Nee, geef mij dan maar Patrick Van der Eem, die gewoon open en bloot staat voor wat hij in deze zaak heeft gedaan.

SLOTVRAAG

Tot slot nog dit. Wat denkt u dat deze bladen zouden hebben gedaan als Patrick van der Eem met het hele verhaal over Joran niet naar ons maar naar hen was gekomen en zij het hadden kunnen publiceren? Denkt u dat ze dan verontwaardigd hadden gezegd: Néé, daar kunnen we niet aan beginnen, want volgens ‘een heer die een ommetje maakt’ en een ‘voormalige uitsmijter’ heb je wel eens in drugs gedaan en heb je in een hotelkamer wel eens ‘gewone wijven’ uitgewoond!

Gelooft u het? Maar goed, zo werkt de journalistiek dus.

Peter R. de Vries