Een paar maanden geleden schreef ik op deze plek dat ik word aangetrokken door gevangenissen en daar graag een kijkje in neem als ik de kans krijg. Ik veronderstel dat iedereen wel begrijpt dat ik daar als misdaadverslaggever in geïnteresseerd ben. Maar het zijn niet alleen gevangenissen die mij intrigeren. Op het gevaar af dat u het ietwat morbide vindt: ook begraafplaatsen doen dat. Veel mensen vinden het een naargeestige plek, die ze liever mijden, onder het voor de hand liggende motto dat ze er nog lang genoeg kunnen verblijven… Ik vind begraafplaatsen echter boeiend, het is een locatie die – in strijd met de essentie er van – veel vertelt over het leven.

Als ik op een kerkhof ben bekijk ik altijd de graven en lees de teksten op de stenen. Het leert iets over plaatselijke gewoonten, welke familienamen er regionaal in zwang zijn en de teksten op de grafstenen vertellen vaak veel over het verleden van de mensen die er hun rustplaats hebben. Soms word je door geboorte- en sterfdata op graven gewaar dat families in korte tijd zwaar getroffen zijn. De uitgebeitelde sterfdata wijzen ook met een zekere regelmaat op grote tragedies als bijvoorbeeld man en vrouw, vader en zoon of broer en zus op dezelfde dag om het leven zijn gekomen.

Toen ik afgelopen zomer in Zuid-Afrika op vakantie was en in een landelijk gebied bij het plaatsje Mooi River een kerkje zag staan met twee rijen graven, moest ik dan ook even stoppen. Mijn vrouw en kinderen bleven liever in de auto zitten, maar ik wandelde het begraafplaatsje op. Het kerkje was vervallen. Bij de ingang knerpte in de wind een roestig uithangbord: ‘St. Andrews Anglican Church – Next service on…’. Er was geen datum ingevuld. De laatste kerkdienst was al heel lang geleden gehouden. Voor de ramen waren de luiken dichtgetimmerd, op de deuren zaten grote, door de tijd verweerde sloten. Ik vroeg me af wie er hier, op dit verlaten kerkhofje waren begraven. De graven dateerden van zo’n vijftig jaar geleden en aan de (dubbele) namen te zien ging het om blanken van voorname afkomst. Er lagen zo’n vijfendertig mensen begraven en ik liep ze allemaal even langs. Ik mijmerde ondertussen of het nou toeval of voorzienigheid was dat ik, zo’n vijftig jaar na dato, hier op mijn rondreis langskwam, een tussenstop maakte en aan hun graf stond… Juist op dat moment zag ik op een nogal pompeuze grafsteen iets bijzonders staan. Ene Donald Carmichael Swan lag er begraven. 52 jaar oud. Zijn sterfdatum was 14 november 1958. En dat was precies de dag dat ik, duizenden kilometers verderop, in mijn geboorteplaats Aalsmeer mijn tweede verjaardag vierde. Frappant, dacht ik, maar ach, op elke dag overlijden er natuurlijk mensen en worden er nieuwe geboren, dat gaat al bijna zo vanaf het begin der mensheid. Maar er viel me nog iets op: Op de steen van Donald Swan stond: Accidentally killed. Per ongeluk gedood. Dat zet je er niet op als je aan een ziekte of een auto-ongeluk bent overleden, zei mijn misdaadverslaggeverintuïtie. Wat zou het wel zijn?

Mijn nieuwsgierigheid was gewekt, maar mijn kinderen drukten op de claxon: de stop had lang genoeg geduurd. Ik nam een foto van het graf en de reis werd voortgezet. Toen ik terug in Nederland de vakantiefoto’s bekeek, dook de grafsteen weer op. Ik keek op internet of er iets over Michael Swan en de St Andrews Church op stond. Dat was niet het geval, maar omdat ik toch graag wilde weten wat er was gebeurd, vroeg ik onze documentalist Murielle Hansen eens wat naslag te doen. Het viel niet mee. Het was een dunbevolkt gebied, de regionale kranten gingen niet zover terug in de tijd en ook de kerkbesturen beschikten niet over informatie. De maanden verstreken en ik veronderstelde dat we er niet achter zouden komen, hoewel Murielle mij verzekerde dat ze nog wat ‘spoortjes’ had. Afgelopen vrijdag kwam ze glunderend naar me toe en overhandigde me een brief van iemand uit Mooi Rivier. Hij schreef dat Donald Swan een vooraanstaand man in de regio was geweest, die veel voor de kerk had betekend. Tijdens een jachtpartij was hij over een hek geklommen en was de trekker van zijn geweer ergens achter blijven haken en de aldus – per ongeluk – afgevuurde kogel had hem dodelijk getroffen. Tragiek in het kwadraat. En wanneer kreeg ik dit bericht te horen? U zult het misschien niet geloven: op 14 november, mijn geboortedag en dus Donalds sterfdag… Fascinerend vind ik zoiets. Want wie had nou ooit kunnen denken dat dit voorval in Mooi Rivier 45 jaar later in Nederland aan de vergetelheid zou worden ontrukt en gepubliceerd? Toch voorzienigheid?

Panorama nr. 48:  november 2003